Η ενδιαφέρουσα ιστορία της εκκλησίας του χωριού.

Χτισμένος το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, ο Ι. Ναός του Αγίου Νικήτα είναι από τα παλαιότερα και σημαντικότερα κτήρια της περιοχής. Η ιστορία του Ναού είναι συνυφασμένη με την ιστορική εξέλιξη του οικισμού, τα πάθη, τις χαρές και τα δράματα των κατοίκων.

Ο Άγιος Νικήτας και το όνομα της Νικήτης

Είναι εύλογο αν συμπεράνει κανείς ότι η Νικήτη πήρε το όνομά της από τον πολιούχο Άγιο Νικήτα. Κάτι τέτοιο όμως δεν φαίνεται να ισχύει. Ο Ναός χτίστηκε κατά τον 19ο αιώνα ενώ η Νικήτη ιδρύθηκε αρκετές εκατοντάδες χρόνια πριν, τον 14ο αιώνα. Το μεσοδιάστημα δεν υπήρχε εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο στο χωριό. Το πιο πιθανόν είναι λοιπόν οι κάτοικοι να διάλεξαν ως πολιούχο τον Άγιο Νικήτα εμπνεόμενοι από το όνομα του χωριού παρά το αντίθετο. Μία άλλη υπόθεση σχετίζεται με την προέλευση των κατοίκων της Νικήτης. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, μέρος του αρχικού πυρήνα των κατοίκων προήλθαν από την περιοχή της Ελιάς στα νότια της Νικήτης όπου υπάρχει ακόμη και σήμερα το τοπωνύμιο «Νικήτας». Εκεί έχουν βρεθεί ερείπια εκκλησίας που χρησιμοποιείτο κατά τους Βυζαντινούς χρόνους. Είναι λογικό λοιπόν να σκεφτεί κανείς ότι ο Άγιος Νικήτας ήταν ο προστάτης των ανθρώπων αυτών οι οποίοι, διατηρώντας την ανάμνηση του και τον επέβαλαν ως Άγιο της Νικήτης, πολύ αργότερα βέβαια όταν χτίστηκε η εκκλησία.

Πριν το χτίσιμο του ναού

Η Νικήτη ιδρύθηκε κατά τη διάρκεια του 14ου αιώνα, με τον αρχικό οικισμό να συγκεντρώνεται στη σημερινή τοποθεσία του παλιού χωριού. Πριν την ίδρυση του χωριού, το μέρος ήταν μοναστηριακό μετόχι. Οι καλόγεροι θα πρέπει να ήταν αυτοί που κατά τον 14ο αιώνα ή και νωρίτερα έχτισαν τον πρώτο ναό στη θέση που τον 16ο αιώνα χτίστηκε η εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου που σήμερα χρησιμοποιείται ως κοιμητηριακός ναός και βρίσκεται λίγο πιο πάνω από τον Άγιο Νικήτα. Η εκκλησία αυτή είχε διακοσμηθεί με εξαιρετικές τοιχογραφίες που όμως έχουν καταστραφεί λόγω έλλειψης στοιχειώδους προστασίας. Μόνο υπολείμματα τοιχογραφιών σώζονται πλέον. Ο ναός αφιερώθηκε στη Θεοτόκο τη σύγχρονη εποχή, είναι άγνωστο σε ποιόν Άγιο ήταν αφιερωμένος τα παλαιότερα χρόνια.

Η μικρή αυτή εκκλησία εξυπηρέτησε του κατοίκους για πολλά χρόνια, ήταν φανερό όμως ότι καθώς ο πληθυσμός του χωριού αυξανόταν, υπήρχε ανάγκη για το χτίσιμο μία νέας μεγαλύτερης εκκλησίας. Βέβαια, εκείνα τα χρόνια της Τουρκοκρατίας ήταν πολύ δύσκολα από κάθε άποψη. Ο κόσμος ήταν φτωχός ενώ η πολιτική των Τούρκων για πολλά χρόνια ήταν να μην επιτρέπουν την κατασκευή νέων εκκλησιών για τους χριστιανούς.

Η κατασκευή του ναού

Οι συνθήκες για την κατασκευή ενός νέου ναού ωρίμασαν μόνο προς τη λήξη της περιόδου της Οθωμανικής κυριαρχίας και συγκεκριμένα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Φαίνεται ότι τότε ήταν μία περίοδος οικονομικής και πληθυσμιακής άνθισης για τη Νικήτη ενώ παράλληλα χαλαρώνει και το πολιτικό περιβάλλον καθώς το ύστερο Οθωμανικό κράτος προσπαθεί με μία σειρά φιλελευθέρων μεταρρυθμίσεων να αποκτήσει περισσότερο ευρωπαϊκό χαρακτήρα.

Η ανέγερση του ναού έγινε έπειτα από προτροπή προς τους Νικητιανούς του μητροπολίτη Κασσανδρείας ενώ αναφέρεται ότι βοήθησαν όλοι οι κάτοικοι της Χαλκιδικής. Τα μεγαλύτερο όμως μέρος του ποσού που απαιτήθηκε, βρέθηκε από την ενοικίαση του βοσκότοπου της Νικήτης για πέντε χρόνια σε μία οικογένεια Βλάχων που ξεχειμώνιαζε με τα κοπάδια της στη Χαλκιδική. Παρά όμως την απόφαση για την ανέγερση νέου ναού, προέκυψε διαφωνία για το χώρο στον οποίο θα χτιζόταν αυτός. Οι κάτοικοι χωρίστηκαν σε δύο ομάδες που επιδίωκαν την κατασκευή σε δύο διαφορετικές τοποθεσίες, η κάθε μία εκ των οποίων ήταν κοντά στο σπίτι του αρχηγού της αντίστοιχης ομάδας. Τελικά επικράτησε η άποψη της ομάδας που ήθελε το ναό να χτιστεί στη σημερινή του θέση.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στο χώρο που χτίστηκε τελικά ο ναός του Αγίου Νικήτα δεν υπήρχε προηγουμένως άλλος ναός ή εξωκλήσι ούτε χριστιανικός ούτε αρχαίος. Μάλιστα κατά την παράδοση, στο χώρο που επιλέχθηκε να χτιστεί ο νέος ναός υπήρχε πύργος τον οποίο χρησιμοποιούσαν οι Τούρκοι στρατιώτες που περιοδικά στρατοπέδευαν στο χωριό. Είναι πιθανόν, ο πύργος αυτός να ήταν ο μοναστηριακός πύργος που υπήρχε στο χωριό όταν ακόμη ήταν μετόχι. Σε κάθε περίπτωση, ο πύργος κάηκε κάποια στιγμή και οι Τούρκοι μετακόμισαν αφήνοντας το χώρο ελεύθερο. Ο ναός θεμελιώθηκε το 1867 όπως αναφέρουν και οι κτητορικές πλάκες που φαίνονται στο εξωτερικό του ναού. Θα πρέπει να λειτούργησε λίγα χρόνια αργότερα μέσα στη δεκαετία του 1870.

Ο ρόλος του ναού στην κοινωνική ζωή του τόπου

Ο ναός του Αγίου Νικήτα πέρασε γρήγορα στο επίκεντρο της κοινωνικής ζωής του χωριού. Το μέγεθος και η μεγαλοπρέπεια του ναού αντανακλούσαν την οικονομική και πληθυσμιακή άνθιση του χωριού. Όλες σχεδόν οι κοινωνικές εκδηλώσεις ελάμβαναν χώρα στο ναό καθώς άλλωστε η κοινωνική και η θρησκευτική ζωή είναι άρρηκτα συνδεδεμένες στην ελληνική ύπαιθρο ακόμη και μέχρι τις μέρες μας.

Το αποκορύφωμα των εκδηλώσεων αυτών ήταν το πανηγύρι του Αγίου Νικήτα η μνήμη του οποίου τιμάται από την Εκκλησία στις 15 Σεπτεμβρίου κάθε χρόνου. Το πανηγύρι κατά τα παλαιότερα χρόνια προσέλκυε προσκυνητές από όλα τα σημεία της Χαλκιδικής. Οι κάτοικοι γιόρταζαν προσερχόμενοι μαζικά στην εκκλησία και στην συνέχεια γλεντούσαν στην πλατεία του χωριού λίγα μέτρα πιο κάτω. Μαζί τους ένα πλήθος μικροπωλητών και εμπόρων που πουλούσαν τις πραμάτειες τους στην πλατεία και στο δρόμο προς την εκκλησία. Στη σύγχρονη εποχή η σημασία του πανηγυριού έχει ατονήσει ως αποτέλεσμα του μοντέρνου τρόπου ζωής. Πάντως τα τελευταία χρόνια γίνονται απόπειρες αναβίωσης των παλιών εθίμων σε μία προσπάθεια να διατηρηθούν ζωντανές οι παραδόσεις του τόπου.

Η καταστροφή του εμφυλίου

Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος ήταν μία δύσκολη περίοδος για τη Χαλκιδική όπως και για όλη τη χώρα. Ίσως όμως όχι τόσο δύσκολη όσο ο εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε. Η Χαλκιδική, όπως και οι περισσότερες περιοχές της Μακεδονίας έγιναν θέρετρο επιχειρήσεων μεταξύ των ανταρτών του ΕΑΜ και των κυβερνητικών δυνάμεων. Η αναγκαστική στρατολόγηση που εφαρμοζόταν ιδιαίτερα από την πλευρά των ανταρτών, είχε ως αποτέλεσμα απλοί χωρικοί να βρεθούν στο επίκεντρο των επιχειρήσεων χωρίς τη θέλησή τους. Από την άλλη οι ιδεολογικές συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις που προϋπήρχαν στις μικρές αγροτικές κοινωνίες της μακεδονικής υπαίθρου μεγιστοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του εμφυλίου συχνά με τρόπο δραματικό.

Ένα τέτοιο δράμα παίχτηκε τον Οκτώβριο του 1948 στη Νικήτη. Στην περιοχή είχε στρατοπεδεύσει ένα τάγμα ανταρτών καθώς από εκεί μπορούσε να ελέγχει την είσοδο στη χερσόνησο της Σιθωνίας. Από την άλλη στο χωριό υπήρχαν ντόπιοι προσκείμενοι στην εθνικό στρατό. Το χωριό έγινε θέατρο μαχών μεταξύ των αντίπαλων δυνάμεων με αρκετούς νεκρούς και από τις δύο πλευρές. Σε μία ατυχή εξέλιξη της μάχης, δύο ντόπιοι κλειδώθηκαν μέσα στην εκκλησία. Από εκεί, νομίζοντας ότι οι αντάρτες δεν θα τολμήσουν να μπουν στον ιερό χώρο άρχισαν να πυροβολούν προς τις θέσεις των ανταρτών. Εκείνοι έχοντας ελλιπή πληροφόρηση για το μέγεθος της απειλής, αποφάσισαν να βάλουν φωτιά στην εκκλησία. Το έργο ανέλαβε ένας μικροκαμωμένος έφηβος πρώην βοσκός, αναμφίβολα θύμα της υποχρεωτικής στρατολόγησης των ανταρτών. Πλησίασε κρυφά νύχτα την εκκλησία και την περίελουσε με βρετανική βενζίνη, λάφυρο των ανταρτών από μάχη με τον εθνικό στρατό. Η εκκλησία πήρε αμέσως φωτιά λαμπαδιάζοντας μέσα στην παγωμένη νύχτα. Καθώς το μεγαλύτερο μέρος της ήταν ξύλινο, κάηκε ολοσχερώς, μαζί της και οι δύο νικητιανοί που ήταν κλεισμένοι μέσα. Τα αποτυπώματα του αίματος του ενός από αυτούς ήταν ευδιάκριτα στο πάτωμα του ναού μέχρι την ανακαίνιση του στη δεκαετία του 80.

Ο ναός, ένα μνημείο παραδοσιακής αρχιτεκτονικής που παραλίγο να μη χτιστεί λόγω μιας αστείας διαμάχης μεταξύ των κατοίκων, καταστράφηκε τελικά λόγω μια άλλης διαμάχης, πολύ πιο σοβαρής που σημάδεψε την Ελλάδα αλλά και την τοπική κοινωνία για πολλά χρόνια. Μετά την πυρκαγιά απέμειναν μόνο οι πέτρινοι τοίχοι και μία εικόνα του Αγίου Νικήτα που σώθηκε σαν από θαύμα.

Η αποκατάσταση του ναού

Οι νικητιανοί θρήνησαν την καταστροφή του ναού, ήταν όμως αποφασισμένοι να τον ξαναχτίσουν αποδίδοντας την παλιά του αίγλη και μεγαλοπρέπεια. Η ανακατασκευή έγινε σε χρόνο ρεκόρ από το 1948 έως το 1950, ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς τη θλιβερή οικονομική κατάσταση της εποχής. Από τότε ο ναός έχει υποστεί ανακαινίσεις που τον καθιστούν λειτουργικό, η πλέον πρόσφατη από τις οποίες είναι η κατασκευή ενός νέου αίθριου στην είσοδο του ναού με βάση τις αγιορείτικες παραδόσεις καθώς και η ανακατασκευή της σκάλας που οδηγεί στο ναό.