Βασιλική Σωφρονίου

Η ύστερη αρχαιότητα είναι μια περίοδος έντονων ανακατατάξεων, αλλαγών και ανατροπών. Η περιοχή του Αγίου Γεωργίου στη Νικήτη, έχει να διηγηθεί τη δική της μικρή ιστορία από εκείνη την εποχή.

Το ιστορικό πλαίσιο

Η περίοδος της ύστερης αρχαιότητας (4ος – 6ος μ.Χ αιώνας) χαρακτηρίζεται από τις συνεχείς μεταναστεύσεις πληθυσμών στα εδάφη της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, κάτι που επιταχύνει την παρακμή και τελικά τη διάλυση της δυτικής αυτοκρατορίας αλλά και την αναγέννηση της ανατολικής αυτοκρατορίας σε αυτό που ονομάζουμε Βυζάντιο.

Η περιοχή της Σιθωνίας κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες

Η Σιθωνία, θα ήταν μία μάλλον ήσυχη περιοχή για τα δεδομένα της εποχής. Ήταν έξω από τους κύριους εμπορικούς δρόμους ενώ δεν υπήρχε κάποιο σημείο ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας για να γίνει αντικείμενο διαμάχης. Οι σποραδικοί οικισμοί ήταν οργανωμένοι κυρίως στα παράλια και οι άνθρωποι ασχολούταν με το ψάρεμα και τη γεωργία. Ο κύριος οικισμός της εποχής στην περιοχή της Νικήτης, εντοπίζεται κοντά στο σημερινό εξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου. Ο οικισμός θα πρέπει να αναπτύχθηκε ήδη από του Ελληνιστικούς χρόνους (3ος -2ος αι. π.Χ) όπως μαρτυρούν τα αρχαιολογικά ευρήματα. Οι κάτοικοι, όπως και στις περισσότερες περιοχές της Μακεδονίας, είχαν ασπαστεί τον Χριστιανισμό που ήταν νόμιμη (religio littica) θρησκεία του Ρωμαϊκού κράτους ήδη από την εποχή του Κωνσταντίνου του Μεγάλου (αρχές του 4ου αιώνα μ.χ), ενώ ουσιαστικά ανακηρύσσεται επίσημη θρησκεία του κράτους από τον Θεοδόσιο Α στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ. Η θρησκεία ήταν φυσικά πολύ σημαντική για τους πρώτους εκείνους Χριστιανούς. Στο επίκεντρο της θρησκευτικής λατρείας της περιοχής, ήταν οπωσδήποτε ο κύριος ναός του οικισμού.

Η ανακάλυψη της βασιλικής του Σωφρονίου

Ο ναός ήρθε στο φως με ανασκαφές που ξεκίνησαν το 1981 λίγα μέτρα δυτικότερα από το σημερινό εξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου κοντά στην παραλία της Νικήτης. Ο ναός χρονολογείται από το πρώτο μισό του 5ου αιώνα μ.Χ και είναι από τους αρχαιότερους παλαιοχριστιανικούς ναούς που έχουν βρεθεί στην περιοχή της Μακεδονίας. Πρόκειται για τρίκλιτη βασιλική με ξύλινη στέγη με συνολικό μήκος 48μ. Σε επιγραφή που βρέθηκε κατά την ανασκαφή αναφέρεται το όνομα «Σωφρόνιος» ως επισκόπου της εποχής. Έτσι ο ναός ονομάστηκε «βασιλική του Σωφρονίου».

Τα αρχαιολογικά ευρήματα

Από τα σημαντικότερα ευρήματα στο ναό είναι τα ιδιαίτερης τεχνοτροπίας μαρμαροθετήματα (opus sectile). Η μαρμαροθέτηση είναι μία τεχνική αναπαράστασης εικόνων που αναπτύχθηκε στη αρχαία Ρώμη και διαδόθηκε σε όλη την αυτοκρατορία. Σε αντίθεση με το ψηφιδωτό όπου μικρά, όμοιου μεγέθους κομμάτια συνθέτουν μια εικόνα, τα κομμάτια μαρμάρου που χρησιμοποιούνται στη μαρμαροθέτηση είναι μεγαλύτερα και συνήθως διαμορφώνονται κατάλληλα πριν την τοποθέτηση. Άλλα σημαντικά ευρήματα στο ναό είναι ο ψηφιδωτός διάκοσμος του δαπέδου, υπολείμματα τοιχογραφιών και γλυπτά. Το ψηφιδωτό αναπαριστά δύο ελάφια, ένα αρσενικό και ένα θηλυκό τα οποία πλησιάζουν να πιουν νερό από ένα αγγείο.

Οι σχέσεις με τις γειτονικές περιοχές

Ο εξαιρετικής τεχνοτροπίας διάκοσμος του ναού καθώς και τα ευρήματα στο γειτονικό νεκροταφείο, όπου βρέθηκαν δύο θολωτοί τάφοι, μας κάνουν να υποθέσουμε ότι υπήρχαν σημαντικοί άνθρωποι στην περιοχή που μπορούσαν να διαθέσουν χρήματα για την κατασκευή του ναού. Η περιοχή της Νικήτης μάλιστα συσχετίζεται με τη γειτονική ρωμαϊκή αποικία της Κασσάνδρας καθώς έχει βρεθεί στη Νικήτη, επιτύμβιο ανώτατου άρχοντα της αποικίας. Είναι λογικό λοιπόν να υποθέσουμε ότι την εποχή που κατασκευάστηκε ο ναός, ο οικισμός διατηρούσε εμπορικές σχέσεις με την Κασσάνδρα, τη σημαντικότερη πόλη της Χαλκιδικής κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, στην οποία πάντως η ρωμαϊκή αποικία θα πρέπει να είχε ήδη παρακμάσει ακολουθώντας τη μοίρα της αυτοκρατορίας.

Το τέλος

Τα στοιχεία που έχουμε δείχνουν ότι ο ναός καταστράφηκε από φωτιά κατά τον 6ο αιώνα μ.Χ. Από την άλλη, τα αρχαιολογικά ευρήματα στην ευρύτερη περιοχή του οικισμού φαίνεται να μην είναι νεότερα του 6ο αιώνα μ.Χ. Την ίδια περίπου περίοδο θα πρέπει να καταστράφηκε και γειτονικός οικισμός στην περιοχή της Ελιάς. Έτσι, μπορεί κανείς να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι ο οικισμός όπως και ο ναός καταστράφηκε από επιδρομές βαρβαρικών φύλων που ήταν συχνές την εποχή εκείνη στην περιοχή της Χαλκιδικής και της Μακεδονίας γενικότερα. Μία άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι ο ναός καταστράφηκε από σεισμό.